Müzik

Xod Müziği Üzerine

 

Genel olarak Xod türküleri, deyişleri, oyun havaları ritim bakımından Erzurum ve Kars’ın etkisi altında kalmıştır. (Eskiden özellikle Erzurum tarafından köyümüzü sık sık ziyaret eden gezici ozanların bu etkileşimde büyük rolü olmuştur.) Doğal olarak bu durum tersine de geçerlidir. Artvin’in, Xod’un özgün parçaları, çevre yerleşim birimlerine taşınmış ve onları etkilemiştir. Bu sirkülasyondan bir kuzeydoğu ritmi oluşmuştur.

Erzurum'da 5/8  ve  10/8'lik karma usuller, Kars'ta ise  3/8, 6/8 ve  12/8'lik üçerli usuller yaygındır.

Genelde Xod türkü ve oyun havalarında ise 2/4, 4/4, 5/8, 10/8, 3/8, 6/8 ve 12/8’lik ritimler yaygındır. (Bazı ezgilerde arada ritim değişiklikleri de olabiliyor.) Bunlara ek olarak elimizdeki kaynaklardan Xod folklorunda 7/8 hatta 8/8’lik ritimlerin de olduğunu saptadık. Örneğin Aşık Talihsiz’in kaynaklık ettiği »Merhaba Ey Biraderler«, aksağı başta olarak 7/8’lik, Aşık Yanari’nin »Düşün« adlı deyişi 2+3+3=8/8’lik olarak karşımıza çıkıyor.

Bazı ezgiler usulsüz başlayıp belirli bir yerinde asıl ritme geçer. Genel olarak ezgilerimiz ne çok hareketli, ne de çok ağırdır. Kültürel etkileşim sonucu yerimiz öyle saptanmış ki, Karadeniz’in hızlı esen rüzgarını, Erzurum’un ağır havaları durdurmuş ve ikisinin ortasında bir ritmik yapıya sahip »Xod Folkloru« oluşmuştur.

 

Ezgi

Bilindiği gibi Artvin’de tulum yaygın bir çalgıdır. Özellikle Xod’da tek çalgıdır. Bu çalgıda ses genişliği oldukça dardır. Çift kamışlı olmak üzere 5 perdesi vardır. Dolayısıyla en kalın perdeyi Re kabul ederek tulumda Do-Mi-Fa-Sol-La ve de ara sesleri vardır. Durum böyle olunca doğallıkla Xod ezgilerinde de ses sınırı beylidir. (Re-La ya da Mi-Si) vs. Buna karşılık ezgilerimiz oldukça zengindir. Gerek ritim, gerekse melodi açısından çok çeşitlilik gösterir.

Tulumu dinlediğiniz zaman hep aynı şeyi tekrarlıyormuş hissine kapılabilirsiniz. Biraz dikkat edilirse melodinin değişkenliği rahatlıklı duyulur. Ayrıca çift kamışlı olduğundan süslemeler çokseslilik oluşturur. Örnek verirsek, Sümmani ağzı ile söylenen, »Ilgın Ilgın Esen Seher Yelleri«, »Her Daim Böyledir Feleğin İşi« gibi Kerem ayağında söylenenlerle »Yayladan Gel Yayladan«, »Merhaba Ey Biraderler« gibi Garip ayağında söylenen türküler.

O kadar ilginçtir ki yalnızca 3 sesin (Fa-Sol-La) kullanıldığı çok ezgimiz var. Üstelik genişlik çok sınırlı olduğu halde sesler öylesine işlenmiştir ki defalarca dinlemek insanı sıkmaz. Böyle ezgiler genellikle Sol sesinde başlar. (Fa kararlı olanlar da var.) Bunlara örnek olarak şunları sıralayabiliriz:

»Kaya Dibi Tuz Gibi«, »Kız Ana Ana«, »Cinçarlar Uzun Uzun«, »Bilal Ağıtı«, »Gönül Efkarlanma«.

Aşık Yanari’nin ezgilerin gelince, onu basit olmakla birlikte bir ekol olarak değerlendirebiliyoruz. Çünkü onun deyişleri özgündür. Dinlediğiniz zaman, bunlar Yanari’nindir diyebilirsiniz. Nasıl ki bir Sümmani Ağzı vardır ve hemen belli olur, bu alanda kendini kabul ettirmiştir. Bizim Yanari de kendi çapında bir ağız oluşturmuştur.

Deyişlerinde ritim 3/8 ve 6/8’dir. Ses genişliği 3 ya da 4’tür. Kendine özgü bir melodi akışı vardır. En önemlisi Yanari’nin ezgilerinde prozodi yani ezgi-söz uyumu son derece sağlamdır.

Xod türküleri üzerine çok şey söylenebilir. Son olarak şunu eklemek istiyorum. Herşey iyi güzel ama Xod’da bağlama da yaygın olsaydı, sanıyorum ezgilerimize daha değişik bir boyut ve zenginlik getirebilirdi.

 

Seyfettin Kaya
(Kaynak: Osman İlker ● Yukarı Maden ve Yukarı Madenliler, 1989)

 

Xod türküleri ve müziğine ilişkin daha ayrıntılı bilgi için Bekir Karadeniz & Seyfettin Kaya-Xod Türküleri (KaraMavi, 2011)  adlı araştırma incelenebilir.